Umami: beşinci tat
Tatlı, tuzlu, ekşi ve acının yanında dilin bir tat daha tanır: umami. Yüz yılı aşkın keşif hikâyesi ve mutfakta nasıl kullanıldığı.

Kısaca
Umami, Japonca "lezzetli tat" anlamına gelir ve glutamat ile bazı nükleotitlerin dilde yarattığı derin, doyurucu tattır. 1908'de Japon kimyager Kikunae Ikeda tarafından tanımlandı. Olgun domates, parmesan, mantar, et suyu, soya sosu ve salamura balık umami bakımından zengindir.
Yüzyıllar boyunca Batı mutfağında dört temel tattan söz edildi: tatlı, tuzlu, ekşi ve acı. Oysa iyi bir et suyunun, olgun bir parmesanın ya da güneşte kurumuş bir domatesin verdiği o derin, doyurucu tat bu dördünün hiçbirine tam uymuyordu. Bu tadın bir adı vardı ama Batı’da henüz bilinmiyordu: umami.
Bir çorba ve bir kimyager
1908’de Tokyo İmparatorluk Üniversitesi’nden kimyager Kikunae Ikeda, Japon mutfağının temeli olan kombu (deniz yosunu) suyunun neden bu kadar lezzetli olduğunu merak etti. Yosundan glutamik asidi ayırdı ve bu maddenin dilde kendine özgü bir tat oluşturduğunu gösterdi. Bu tada “umai” (lezzetli) kelimesinden türettiği umami adını verdi.
Ikeda’nın keşfi uzun yıllar Batı’da yeterince ilgi görmedi. Ancak 2000’lerin başında dilde glutamata özgü tat reseptörlerinin bulunmasıyla umami, bilimsel olarak beşinci temel tat kabul edildi.
Umami nereden gelir?
Umami tadını esas olarak glutamat verir. Glutamat, proteinlerin yapı taşı olan bir amino asittir ve proteinler parçalandığında serbest kalır. Bu yüzden olgunlaşma, kurutma, fermantasyon ve uzun pişirme gibi süreçler umamiyi artırır. İnosinat ve guanilat adlı nükleotitler de umami tadına katkıda bulunur ve glutamatla birleştiğinde tadı katlanarak güçlendirir.
Umami bakımından zengin besinler
- Olgun domates ve özellikle kuru domates ile salça.
- Olgunlaşmış peynirler: parmesan, olgun kaşar, tulum.
- Mantarlar, özellikle kurutulmuş şitake.
- Et ve kemik suları, uzun süre pişirilmiş etler.
- Fermente ürünler: soya sosu, miso, balık sosu.
- Salamura ve kurutulmuş balıklar: ançüez, lakerda.
- Pastırma ve kurutulmuş etler.
Mutfakta umami
Usta aşçılar, umamiyi bir yemeğe derinlik katmak için bilinçli olarak kullanır. Bir domates sosuna bir parça parmesan kabuğu atmak, bir sebze çorbasına bir kaşık salça ya da birkaç kurutulmuş mantar eklemek, bir salata sosuna bir ançüez fileto ezmek, tadı belirgin biçimde zenginleştirir.
Umami bakımından zengin farklı malzemeleri birleştirmek, tadı katlanarak artırır. Domates ve parmesanın, et suyu ve mantarın birlikteliği bu yüzden mutfakların en eski ve en sevilen eşleşmeleri arasındadır.
Sık sorulanlar
Umami tadı nasıl tanınır?
Ağızda yayılan, uzun süren ve tükürük salgısını artıran derin bir tat olarak hissedilir. İyi bir et suyunun ya da olgun bir parmesanın verdiği "doyurucu" his, umaminin en tanıdık örneğidir.
Türk mutfağında umami var mı?
Elbette. Domates ve biber salçası, kuru domates, pastırma, olgun kaşar ve tulum peyniri, kemik suları ve lakerda umami bakımından zengindir.
Umami ile tuz aynı şey mi?
Hayır. Tuz ayrı bir tattır. Ancak umami yemeğin daha lezzetli gelmesini sağladığı için bazı tariflerde tuz ihtiyacını azaltabilir.
Kaynaklar
Bu yazı editoryal ilkelerimize göre hazırlandı. Bir hata görürseniz bize yazın.