Batı resminin yedi kırılma anı
Perspektifin icadından fotoğrafın gelişine, izlenimcilerin isyanından bir pisuvarın sanat eseri sayılmasına: Batı resmini değiştiren yedi an ve bize öğrettikleri.

Kısaca
Batı resmi yedi büyük kırılmayla bugüne geldi: Giotto'nun figürlere ağırlık ve duygu vermesi, Rönesans'ta doğrusal perspektifin bulunması, Barok'un ışık ve gölge dramı, 1839'da fotoğrafın icadı, 1874'te izlenimcilerin bağımsız sergisi, Cézanne ve Picasso'yla kübizmin doğuşu, 1917'de Duchamp'ın hazır nesneyi sanat eseri olarak sunması.
Bir müzenin salonlarında yürürken resimler çoğu zaman birbirinin devamı gibi görünür. Oysa Batı resminin tarihi, sakin bir gelişme değil, bir dizi kırılmadır. Her kırılmada ressamlar, “resim nedir, ne işe yarar?” sorusuna yeni bir cevap verdi. Bu dosyada bu cevaplardan yedisine bakıyoruz. Hepsini bilmek, bir müzeye girdiğinizde neye baktığınızı görmenin en kısa yoludur.
Giotto: figür ağırlık kazanıyor
Orta Çağ resmi, gerçek dünyayı değil, kutsal olanı göstermeyi amaçlıyordu. Altın zeminler üzerinde, düz ve hareketsiz figürler bir dünya değil, bir simge sunuyordu. 14. yüzyılın başında Floransalı Giotto di Bondone bu dengeyi değiştirdi. Padova’daki Scrovegni Şapeli’nin duvarlarına yaptığı freskler, bugün hâlâ şaşırtıcıdır: figürlerin bedenleri ağırlık taşır, giysilerinin altında bir gövde vardır, yüzlerinde gerçek bir acı ya da şefkat okunur.
Giotto’nun yaptığı, kutsal hikâyeyi insanların dünyasına indirmekti. Mekân hâlâ kusurluydu, binalar bir oyuncak sahne gibi görünüyordu. Ama izleyici, ilk kez bir resmin içinde olan biteni kendi deneyimiyle tanıyabiliyordu.
Perspektif: dünya bir pencereden görülüyor
Giotto’nun mekânı sezgiseldi; bir yüzyıl sonra Floransa onu matematiğe bağladı. Mimar Filippo Brunelleschi, 1415–1420 dolayında, Floransa Vaftizhanesi’ni bir aynanın yardımıyla resmettiği ünlü deneyiyle, paralel çizgilerin tek bir kaçış noktasında birleştiğini gösterdi. 1435’te Leon Battista Alberti, De pictura (Resim Üzerine) adlı kitabında bu yöntemi ressamlar için kurallara bağladı ve resmi “açık bir pencere” olarak tanımladı.
Bu fikir, Batı resmini beş yüzyıl boyunca yönetti. Resim artık, belli bir noktadan bakan bir gözün gördüğü dünyanın kopyası olmalıydı. Masaccio’nun Floransa’daki Kutsal Üçleme freski, bu yeni mekânın ilk büyük örneklerinden biri oldu. Leonardo da Vinci, sınırları yumuşatan sfumato tekniğiyle, yalnız çizgilerin değil havanın da bir derinlik yarattığını gösterdi.
Barok: ışık bir dram oluyor
Rönesans dengeyi ve uyumu arıyordu. 1600 dolayında Roma’da Caravaggio bu dengeyi bozdu. Resimlerinde figürler karanlık bir boşluktan, sert ve tek yönlü bir ışıkla aydınlanarak çıkar. Işık ve gölgenin bu keskin karşıtlığına chiaroscuro denir; Caravaggio’nun elinde bu, bir tiyatro sahnesinin projektörü gibi işler. Modelleri sokaktan, sıradan insanlardan seçmesi de çağının skandallarındandı.
Barok, resmi bir anın yakalanmasına dönüştürdü: bir dönüş, bir şaşkınlık, bir düşüş. Rembrandt’ın portrelerindeki iç ışık ve Velázquez’in Nedimeler’indeki karmaşık bakışlar oyunu, bu çağın farklı yüzleridir. Resim artık yalnız göstermiyor, izleyiciyi etkilemek, sarsmak istiyordu.
Fotoğraf: resmin işi elinden alınıyor
1839’da Paris’te Louis Daguerre’in yöntemi kamuoyuna duyuruldu: dünya artık bir makineyle, birkaç dakikada ve bütün ayrıntılarıyla kaydedilebiliyordu. Ressam Paul Delaroche’un bu haberi duyunca “Bugünden itibaren resim öldü” dediği anlatılır; söz doğrulanmamış bir anekdottur, ama dönemin kaygısını iyi özetler.
Fotoğraf resmi öldürmedi; onu özgürleştirdi. Gerçeği olduğu gibi kaydetme görevi makineye geçince, ressamlar başka bir soru sormaya başladı: fotoğrafın yapamadığı ne var? Işığın titreşimi, rengin duygusu, görmenin kendisi. 19. yüzyılın ikinci yarısındaki bütün yenilikler, bu sorunun cevaplarıdır.
İzlenimciler: an ve ışık
Fransa’da resim uzun süre resmî Salon’un, yani devletin akademik sergisinin kurallarıyla yönetildi. Tarihî ve mitolojik konular, pürüzsüz yüzeyler ve atölyede bitirilmiş tablolar makbuldü. 1874’te bir grup genç ressam, Salon’a karşı bağımsız bir sergi açtı. Fotoğrafçı Nadar’ın Paris’teki eski atölyesinde açılan sergide Monet, Renoir, Degas, Pissarro, Sisley ve Berthe Morisot vardı.
Monet’nin Le Havre limanını sisli bir sabahta gösteren İzlenim, Gün Doğumu tablosu, eleştirmen Louis Leroy’un alaycı bir yazısında gruba adını verdi. İzlenimciler açık havada, hızlı fırça darbeleriyle, ışığın bir andaki görüntüsünü yakalamaya çalıştılar. Konuları da gündelikti: bir kafe, bir tren garı, bir kır gezintisi. Resim artık bir hikâye anlatmak zorunda değildi; görmek yeterliydi.
Cézanne ve kübizm: tek bakış noktasının sonu
Paul Cézanne, izlenimcilerin anlık ışığından daha kalıcı bir şey aradı. Natürmortlarında ve Sainte-Victoire Dağı resimlerinde nesneleri, aynı anda birkaç açıdan görülüyormuş gibi kurdu; masanın kenarı bir yerden, meyve tabağı başka bir yerden bakılarak çizildi. Perspektifin tek ve sabit gözü ilk kez ciddi biçimde sorgulanıyordu.
Pablo Picasso, 1907’de Avignonlu Kızlar’ı yaptığında bu sorgulamayı sonuna kadar götürdü. Figürler kırık düzlemlere ayrılmış, yüzler Afrika ve İber heykellerinden esinlenen maskelere dönüşmüştü. Picasso ve Georges Braque’ın ardından geliştirdiği kübizm, bir nesneyi aynı anda birçok yönden göstermeye çalıştı. Alberti’nin “açık pencere”si kapanmıştı; resim artık dünyanın bir kopyası değil, kendi kuralları olan bir yüzeydi.
Duchamp: sanat bir fikir oluyor
1917’de New York’ta, herkesin katılabileceği bir sergiye, “R. Mutt” imzalı, ters çevrilmiş bir porselen pisuvar gönderildi. Eserin adı Çeşme’ydi ve onu gönderen Marcel Duchamp’tı. Sergi komitesi eseri sergilemedi; özgün nesne de kayboldu. Bugün müzelerde gördüğümüz örnekler, Duchamp’ın sonradan onayladığı kopyalardır.
Yine de Çeşme, 20. yüzyılın en etkili sanat eserlerinden biri sayılır. Duchamp’ın sorusu radikaldi: bir şeyi sanat eseri yapan, sanatçının elinin emeği mi, yoksa onu seçip sanat olarak önermesi mi? Bu sorudan kavramsal sanat, enstalasyon ve bugünün çağdaş sanatının büyük kısmı doğdu.
Bir müzede bu yedi anı görmek
Bu kırılmaları bilmek, bir müzede yürümeyi değiştirir. Bir Orta Çağ salonundan Rönesans salonuna geçerken, figürlerin birden ağırlık kazandığını ve arkalarında bir mekân açıldığını fark edersiniz. Barok salonunda ışığın nereden geldiğine bakarsınız. İzlenimci tabloların karşısında biraz geri çekilir, fırça darbelerinin bir görüntüye dönüşmesini izlersiniz.
Hiçbir kırılma öncekini silmedi. Bugün bir ressam hâlâ perspektifle, hâlâ chiaroscuro ile çalışabilir. Ama her kırılma, resme sorulabilecek soruların sayısını artırdı. İyi bir müze gezisi, bu soruları sormanın, en azından birkaçını, keyfidir.
Sık sorulanlar
Doğrusal perspektifi kim buldu?
Mimar Filippo Brunelleschi'nin 1415–1420 dolayında Floransa'da yaptığı deneyler, doğrusal perspektifin başlangıcı kabul edilir. Leon Battista Alberti 1435'te yazdığı "De pictura" (Resim Üzerine) kitabında yöntemi ressamlar için kurallara bağladı.
İzlenimcilik adını nereden aldı?
1874'teki ilk bağımsız sergide Claude Monet'nin "İzlenim, Gün Doğumu" tablosu da vardı. Eleştirmen Louis Leroy, alaycı bir yazısında grubu bu tablonun adından ötürü "izlenimciler" diye andı; ad tutundu.
Duchamp'ın Çeşme'si neden önemli?
1917'de Duchamp, imzaladığı bir pisuvarı bir sergiye gönderdi. Eser, sanatın elle yapılmış güzel bir nesne değil, sanatçının seçimi ve fikri olabileceğini savundu; kavramsal sanatın kapısını açtı.
Kaynaklar
- The Met, Heilbrunn Timeline of Art History
- Wikipedia: Perspective (graphical)
- Wikipedia: Impressionism
- Wikipedia: Les Demoiselles d'Avignon
- Wikipedia: Fountain (Duchamp)
Bu yazı editoryal ilkelerimize göre hazırlandı. Bir hata görürseniz bize yazın.